رفتن به بالا

تعداد اخبار امروز : 0 خبر


  • جمعه ۸ مرداد ۱۴۰۰
  • الجمعة ۲۰ ذو الحجة ۱۴۴۲
  • 2021 Friday 30 July

ایران کماکان باید تحریکات هدفمندی که برای وارد کردن او به معادله جنگ در قفقاز انجام می‎شود را با هشیاری خنثی کند. در منطقه‎ای که دو ارتش تا دندان مسلح روبه‎روی یکدیگر صف‎آرایی کرده ‏اند این مسئولیتی مهم و درراستای منافع جمعی است.

درحال ‎حاضر پس از «سیاست همسایگی» مهم‏ترین موضوعی که قفقاز را به یک دستورکار اولویت ‏دار در سیاست خارجی ایران تبدیل می‎کند، مسئله قراباغ و خطر احتمال جنگ ارمنستان – جمهوری آذربایجان است که در ماه جولای 2020 با بروز درگیری در منطقه تاووز مجدداً برجسته شد.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، علی‏رغم شکل‎گیری سه کشور مستقل جمهوری آذربایجان، ارمنستان و گرجستان در قفقاز جنوبی، این منطقه کماکان به صورت واحدی یکپارچه در امنیت و منافع همسایگانش ازجمله ایران، ترکیه و روسیه و در سیاست بین ‏الملل ایفای نقش می‏کند. به ‏این ‏ترتیب قفقاز هم‎زمان در سه سطح متمایز در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران مطرح است.

روابط دوجانبه:

در این چارچوب ایران براساس سیاست همسایگی به گسترش روابط با سه کشور قفقاز جنوبی همت گماشته است. از میان دو کشور جمهوری آذربایجان و ارمنستان که از مزیت مرزهای مشترک با ایران برخوردارند، رابطه با جمهوری آذربایجان به عنوان یک کشور شیعه، با مرزهای طولانی آبی و خاکی از اهمیت زیادی برخوردار است و ایران هیچ محدودیتی برای گسترش رابطه با این همسایه شمالی خود قائل نیست.

روابط منطقه‏ ای:

روابط ایران با سه کشور قفقاز از تحولات مهم و رقابت منطقه‏ای تأثیر می‏پذیرد. دایره این رقابت بیش ‏از آنکه به کشورهای قفقاز برگردد، به تأثیر آن بر امنیت و منافع کشورهای پیرامونی مربوط می ‏شود. مذهب، قومیت، بحران ‏های منطقه مانند قراباغ، اوستیا، آبخازیا و چچن به ‏علاوه رژیم حقوقی دریای خزر، تجارت، حامل‎های انرژی، مسیرهای انتقال نفت و گاز، شبکه ‏های حمل ‏ونقل و ترانزیت و خطوط انتقال برق و مخابرات حوزه ‏هایی هستند که با وجود اهمیت در روابط دوجانبه، تحت تأثیر سطح منطقه ‏ای تحولات قفقاز هستند.

سیاست بین ‎الملل:

قفقاز پل ارتباطی قاره آسیا و اروپاست. این منطقه محل تلاقی کشورهای اسلامی و مسیحی به شمار می‏ رود و از منظر فرهنگی- تمدنی نیز سرحدات دو حوزه متفاوت فرهنگ بشری را شکل می ‏دهد. سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قفقاز از این ویژگی نیز تأثیر می‏ پذیرد. سه رویکرد اسلام‏ گرایی، آتلانتیک ‏گرایی و اوراسیاگرایی و ائتلاف ‏هایی که در این قالب شکل می‎گیرند اهمیت این سطح را برای ایران ارتقا داده است.

درحالی‎که جمهوری آذربایجان به تنهایی قدرتمندترین کشور اقتصادی و نظامی قفقاز است و از حمایت نظامی نیروهای مسلح کشورهای دوست نیز برخوردار است، اما راه‎حل نظامی را چاره حل مشکل قراباغ نمی‎داند. ارمنستان که از حمایت نظامی روسیه برخوردار است با دیدگاه‎های متعارضی درباره راه‎حل مناقشه مواجه است. در این کشور گروهی برای حفظ وضع موجود تلاش می‎کنند و گروه دیگر به برقراری ثبات و بازگشت به شرایط زندگی عادی می‏ اندیشند. طرف‏ های مناقشه قراباغ می‎دانند شروع ‏کننده جنگ تمام‏ کننده آن نخواهد بود. درهم‎تنیدگی جغرافیای قفقاز موجب می‎شود در زمانی اندک خسارت جبران‎ناپذیری به طرف‏های درگیر و منطقه وارد شود. بدیهی است که مقابله نیروهای امنیتی و نظامی در امتداد خطوط تماس در جبهه قراباغ برای مدت طولانی به خودی خود تنش‎زا  است. خطای انسانی یا فرصت‎طلبی می‏ تواند منجربه شعله ‏ورشدن آتش جنگ شود. اما چاره چیست؟

برای تدبیر مسئله قراباغ دو سناریوی کلی وجود دارد.

اول: دو طرف منازعه بدون دخالت طرف‎های ثالث به حل مشکل بپردازند. این شیوه موردحمایت جمهوری اسلامی ایران است. در 28 سال گذشته راه‎حل‎های مختلف مورد توجه جمهوری آذربایجان و ارمنستان قرار گرفته است. دو طرف گاهی به راه‎حل قابل‎قبولی رسیده‎اند که به دلیل مداخله گروه‏ های تندرو رها شده است. نمونه آن طرح اعطای بالاترین حد خودمختاری به قراباغ در قالب فدراسیون یا کنفدراسیون جمهوری آذربایجان بود. این راه ‏حل در دوره حیدر علی‎اف و لئون ترپتروسیان دست یافتنی به نظر می‎رسید، اما رویدادی در ارمنستان اجرای آن را ناکام گذاشت. بدیهی است که رهبران دو کشور جمهوری آذربایجان و ارمنستان به دیدگاه‏ های یکدیگر بیشتر واقف‎اند. این دیدگاه‎ها براساس اصول آزادسازی اراضی اشغالی جمهوری آذربایجان و تعیین وضعیت حقوقی قراباغ می‎تواند پیگیری و تبدیل به توافقات شگفتی‏ ساز و تاریخی در قفقاز شود.  

ایران کماکان باید تحریکات هدفمندی که برای وارد کردن او به معادله جنگ در قفقاز انجام می‎شود را با هشیاری خنثی کند. در منطقه‎ای که دو ارتش تا دندان مسلح روبه‎روی یکدیگر صف‎آرایی کرده ‏اند این مسئولیتی مهم و درراستای منافع جمعی است.

دوم: دو طرف مناقشه با شکل‎دهی ائتلاف‎های ممکن از ظرفیت بازیگران منطقه و فرامنطقه برای دستیابی به اهداف خود استفاده کنند. این شیوه‎ای است که در 25 سال گذشته دنبال شده است. چگونگی شکل‏ گیری این ائتلاف ‏ها معلوم است. براساس یک ضرب‏ المثل فارسی، گربه برای رضای خدا موش نمی ‏گیرد. قفقاز جای کوچکی است و ظرفیت تسویه حساب‏های بزرگ را ندارد. فاصله خطوط جبهه به پایتخت‏ های دو کشور و تأسیسات مهم آن‏ها نزدیک است. در داخل هر دو کشور جریان ‏های مخالف دولت بی‏صبرانه مترصدند از مسئله قراباغ به عنوان ابزاری برای «تغییر» استفاده کنند. فروشنده تسلیحات می‏ تواند طرف‎دار برهم‎خوردن موازنه و آتش‏ افروزی در منطقه باشد. دراین‏صورت جنگ قراباغ به ‏سرعت به جنگ نیابتی تبدیل می‏شود و عناصری که باید مانع گسترش فاجعه بزرگ در قفقاز شوند، خود درگیر ادامه چنین جنگی خواهند شد. درنتیجه احتمالاً فاجعه انسانی و اقتصادی دیگری در منطقه رقم خواهد خورد. تجربه تلخ جنگ محدود روسیه و گرجستان در سال 2008 پیش روی ماست. به نظر می‏رسد عامل اصلی شعله‎ورشدن آتش آن جنگ را باید مداخله تحریک ‏آمیز آمریکا در قفقاز دانست. نتیجه جنگ نقض تمامیت ارضی گرجستان، بحران در رابطه دو طرف مهم قفقاز و پیچیده‎ترشدن مسئله ثبات و امنیت در منطقه بود.

ایران کماکان باید تحریکات هدفمندی که برای وارد کردن او به معادله جنگ در قفقاز انجام می‎شود را با هشیاری خنثی کند. در منطقه‎ای که دو ارتش تا دندان مسلح روبه‎روی یکدیگر صف‎آرایی کرده ‏اند این مسئولیتی مهم و درراستای منافع جمعی است.

ایران به عنوان کشوری که ظرفیت تأثیرگذاری مستقیم بر دو طرف مناقشه را دارد و از صلح قفقاز بیش‎از جنگ بهره‏مند می‏شود، باید این مسئولیت را فعالانه پیگیری کند. بازیگرانی که بر آتش جنگ می‏ دمند باید مسئولیت عواقب وخیم آن را بپذیرند. جمهوری اسلامی ایران در مقطعی امیدوارانه با حضور یعقوب محمداف و ترپتروسیان اقدام به میانجی‎گری کرد. پس از آن زمانی که نیروهای ارمنی در قلمرو جمهوری آذربایجان پیشروی کردند، به درخواست حیدر علی‏ اف با هدف افزایش توان بازدارندگی جمهوری آذربایجان، اقدام به حمایت همه ‏جانبه از این کشور کرد. سپس با مطرح‏ شدن پرونده نفت خزر در سال 1994 سازوکار رؤسای مشترک گروه مینسک فعال شد و جمهوری آذربایجان و ارمنستان مسیر متفاوتی را برای حل مسئله یا به تعبیر بهتر منجمد کردن آن پیش گرفتند. آن زمان به درخواست باکو، این بار رسول قلی ‏اف رئیس مجلس جمهوری آذربایجان با قدردانی کتبی از خدمات مستشاران ایرانی، خواستار خاتمه مأموریت آن‏ها شد. از آن پس ایران با حفظ مواضع اصولی خود همواره بر ضرورت مذاکرات مستقیم برای حل‎وفصل مناقشه قراباغ تأکید و آمادگی خود را برای هر گونه مساعدت به روند صلح و ثبات اعلام کرده است. ضرورت احترام به تمامیت ارضی محور اصلی مواضع ایران در موضوع مناقشه قراباغ است. جمهوری اسلامی ایران مداخله عوامل خارج از منطقه را موجب تهدید صلح منطقه ‏ای و پیچیده و طولانی ‏ترشدن روند حل می ‏داند. در مقابل، همکاری منطقه‏ ای می‏ تواند تکیه ‏گاه مناسبی برای کمک به طرف ‏های درگیر مناقشه برای حل‏ وفصل مسالمت‏ آمیز مسئله فراهم کند. درحال ‏حاضر ابتکار سه ‏جانبه ایران- ترکیه- جمهوری آذربایجان و ابتکار ایران- جمهوری آذربایجان- روسیه فعال‏اند و می‏ توانند در خدمت اهداف فوق قرار بگیرند. مناسبات روبه‏ رشد سه کشور ایران، ترکیه و روسیه ظرفیت دیگری برای استقرار صلح و ثبات در قفقاز به نظر می‏رسد.

منبع: مرکز مطالعات سیاسی و بین المللی

اخبار مرتبط

نظرات

  • هیچ وقت نباید حقوق بین المللی را یکجانبه و یک طرفانه بیان کرد. موضوعاتی چون تمامیت ارضی، مرز بین کشورها همگانه تعریف می شوند. کشورهای ارمنستان، منطقه قاره باغ و آذربایجان هر 3 از طرف حق بین المللی- کشور شوروی مستقل شده اند. همه پرسی فاره باغ حتی در زمان شوروی به بازگشت منطقه به ارمنستان شوروی رای داده بوده و اگر کمی پیشتر نگاه کنیم داستان الهام منطقه به آذربایجان شوروی کاملا روشن است. برای حلوفصل این مناقشه نکاتی هستند که باید با اتکا به واقعیت و تعریف درست به انها نزدیک شد.



نوشته نخست

اقتدار و توسعه

چند نکته در باب دولتِ مقتدر توسعه‌گرا

سالار سیف‌الدینی: اقتصاددان ها، سیاسیون و جامعه شناس‌ها یا بسیاری از روزنامه‌نگاران بارها در مورد «توسعه» همه جانبه سخن گفته اند. برخی توسعه سیاسی را پیش نیاز توسعه اقتصادی می‌دانند و برخی دیگر برعکس توسعه اقتصادی را در اولویت قرار می دهند. هر کدام از دو گروه نیز دلایل متقن و قابل توجهی عرصه می کنند.  اما چه کسی قرار است برنامه توسعه سیاسی یا اقتصادی را پیش ببرد؟ پاسخ دشوار نیست: «دولت». ولی دولت(نظام سیاسی) چگونه می‌تواند توسعه نظام مند را به عنوان الگوی راهبردی محقق سازد؟ پاسخ آن هم دشوار نیست: برنامه ریزی یا آنچه که سیاست‌گذاری می نامیم. اما مگر نه این است که تا کنون دستکم در حوزه اقتصاد، سیاست گذاری‌های دقیقی برای پیشبرد برنامه های توسعه ای تدوین شده است؟ چند درصد از برنامه های توسعه ای که از دهه چهل تا به امروز تدوین و اجرایی شده است محقق شده اند؟ چه میزان از اسناد چشم انداز توسعه به وضعیت آرمانی نزدیک شده اند؟ پاسخ هر چه باشد، امیدوار کننده نیست. شاید نقطه عزیمت اصلی باید یافتن همین پاسخ برای چرایی این ناکامی باشد. چرا سیاست‌گذاری های موجود کامیاب نبودند؟  اگر فعلا فرض را بر اولویت توسعه سیاسی بر اقتصادی قرار دهیم،شاید بتوان فرمولی در این زمینه مشخص کرد که آینده ای بهتر را به تصویر می‌کشد. تجربه های تاریخی دولت مقتدر توسعه‌گرا، تجربه ای است که بسیاری از کشورها را به سلامت به وادای توسعه رسانده است. مطالعه در کشورهایی که در چند دهه گذشته به توسعه سیاسی و اقتصادی مطلوب رسیده اند، نشانگر تجربه موفق دولت مقتدر توسعه گرا در این وادی بوده است. از کره جنوبی تا مالزی یا ترکیه حتی برخی کشورهای پساشوروی یک دوره کوتاه پیشا دموکراسی را تجربه کرده و سپس وارد توسعه سیاسی- اقتصادی شدند.  پیش نیاز جامعه دموکراتیک، وجود دولت مقتدری است که آرمان توسعه را در میان مدت ( طرح چند ساله) در دستور کار قرار داده باشد. دولتی مبتنی بر دیوان سالاری قدرتمند و سریع، توانِ دفاعی و استقلال نسبی در عرصه تصمیم‌گیری بین المللی است. تنها یک دولت قدرتمند که در عمل و نه شعار، خواهان توسعه باشد، اراده ای جدی برای مقابله  فساد داشته باشد و امتیازهای گروهی و شخصی را الغاء،و اقدام به سیاست گذاری کند، قادر به حصول توسعه کامل است. دولت های ضعیف و بی برنامه نه قادر به برنامه ریزی اند و نه قادر به سیاست گذاری. لازمه سیاست‌گذاری به نظر می رسد لازمه زمان بندی و سیاست های توسعه ابتدا اصلاح ساختار دولت و دیوان به شکلی است که بتوان دولتی مقتدر و توسعه‌گرا را در کمترین زمان ممکن پیکربندی کرد. دلیل این تقدم این است که بدون وجود ساختار مطلوب، امکان اجرای هیچ برنامه ای نیست. اگر برنامه های توسعه قبلی شکست خورده اند دلیل آن فقدان همین وصف است. نظام سیاست‌گذاری از سه رکن اصلی تشیکل می شود. در نبود هریک از ارکان این مثلث هر نوع سیاست‌گذاری احتمالا به شکست خواهد انجامید و یا نیمه کاره رها خواهد شد. این ارکان عبارت اند از: متن سیاست گذاری، یا برنامه توافق شده در ارکان تصمیم گیری، دیوان سالاری منظم، سریع و مبتنی بر سلسله مراتب و در ...